„Verba docent, exempla trahunt” – „Słowa uczą, przykłady pociągają”, czyli słów kilka o case study

„Verba docent, exempla trahunt” to sentencja, przypisywana Senecie, trafnie oddaje istotę metody case study w dydaktyce akademickiej. Tradycyjny wykład opiera się głównie na słowach i transmisji wiedzy, podczas gdy studium przypadku wprowadza do sali zajęciowej świat realnych zdarzeń, decyzji i konsekwencji, które zachęcają studentów do aktywnego zaangażowania. W tym sensie case study jest praktycznym urzeczywistnieniem tej maksymy: nie tylko mówi, jak jest, ale pozwala doświadczyć, jak można postąpić.

Istota metody case study

Metoda case study (studium przypadku) polega na analizie opisu konkretnego, złożonego zdarzenia lub problemu zaczerpniętego z praktyki zawodowej – na przykład kryzysu w przedsiębiorstwie, błędnie prowadzonego projektu, dylematu etycznego w organizacji czy procesu diagnozy medycznej. Kluczowe jest to, że przypadek jest osadzony w realistycznym kontekście, zawiera dane liczbowe, wypowiedzi bohaterów, dokumenty, a często także niejednoznaczności i luki informacyjne, z którymi trzeba sobie poradzić. (Price, 2019)

W dydaktyce akademickiej case study pełni podwójną rolę: jest zarówno nośnikiem treści merytorycznych, jak i narzędziem kształcenia kompetencji – analitycznych, komunikacyjnych, decyzyjnych. Zamiast podania gotowych recept, metoda ta stawia studentów w sytuacji decydentów, którzy muszą rozpoznać problem, zinterpretować dane, rozważyć alternatywy i sformułować rekomendacje. (Bonney, 2015)

Jak stosować metodę case study

Z perspektywy nauczyciela akademickiego efektywne wykorzystanie tej metody wymaga przemyślanego scenariusza i roli facylitatora, a nie wyłącznie eksperta przekazującego wiedzę. Dobór lub opracowanie przypadku wymaga powiązania studium z efektami uczenia się przedmiotu i poziomem zaawansowania studentów, a dobrze skonstruowane case study zawiera opis sytuacji, tło organizacyjne, dane w postaci tabel, fragmentów raportów, e-maili czy notatek, oraz jasno sformułowane pytania problemowe otwarte na różne rozwiązania. W fazie pracy indywidualnej i/lub grupowej studenci najpierw czytają przypadek i identyfikują kluczowe problemy – „co właściwie jest nie tak?”, „kto jest interesariuszem?”, „jakie są ograniczenia?” – a następnie formułują hipotezy wyjaśniające sytuację, generują możliwe warianty działań oraz wstępne rekomendacje, odwołując się do teorii omawianych na zajęciach (Zelek, 2015). Etap dyskusji plenarnej i konfrontacji stanowisk polega na prezentowaniu analiz i rekomendacji przez studentów na forum grupy, gdzie prowadzący moderuje debatę, dopytuje o argumenty, wskazuje sprzeczności i zachęca do obrony stanowiska – w tej fazie szczególnie widoczna staje się maksyma „exempla trahunt”, bo to konkretna historia, a nie definicje z podręcznika, zmusza do przyjęcia perspektywy bohaterów i podjęcia decyzji „jak ja bym postąpił?”. Na zakończenie, podsumowanie i powiązanie z teorią obejmuje refleksję nad porównaniem różnych rozwiązań, wyciągnięciem wniosków oraz wskazaniem, które koncepcje teoretyczne zostały zastosowane – lub mogły być użyte lepiej; nauczyciel porządkuje wnioski, wskazuje luki w argumentacji, odnosi się do badań empirycznych, a czasem ujawnia „rzeczywisty” przebieg wydarzeń w opisywanym przypadku (Bonney, 2015).  W praktyce akademickiej można stosować zarówno krótkie mini‑przypadki jako wprowadzenie do tematu, jak i rozbudowane case’y rozgrywane w kilku turach, z dodatkowymi porcjami danych dostarczanymi w trakcie zajęć.

Przykłady zastosowania w dydaktyce

• Ekonomia i zarządzanie: studenci mogą oceniać sytuację firmy stojącej przed decyzją inwestycyjną, mając do dyspozycji sprawozdania finansowe, prognozy rynkowe i opinie ekspertów; ich zadaniem będzie rekomendacja strategii wraz z uzasadnieniem ryzyka.

• Medycyna i nauki o zdrowiu: case będzie opisywać pacjenta z nietypowym zestawem objawów; studenci muszą zaplanować diagnostykę, zinterpretować wyniki badań i zaproponować terapię, ucząc się przy tym współpracy.

• Prawo: studium przypadku może odtworzyć przebieg sporu cywilnego lub karnego, zawierając fragmenty akt sprawy; celem jest wówczas analiza strategii procesowych, możliwych rozstrzygnięć i ich konsekwencji społecznych.

W każdym z tych obszarów przykład pociąga bardziej niż sama definicja pojęcia – właśnie dlatego metoda ta tak dobrze wpisuje się w sens cytatu Seneki.

Zalety metody case study

Literatura przedmiotu oraz badania empiryczne wskazują szereg korzyści z wykorzystania case study w szkolnictwie wyższym. Analiza realnych przypadków w metodzie case study tworzy most między teorią a praktyką, pozwalając studentom „zobaczyć” działanie pojęć i modeli w konkretnych sytuacjach, co znacząco zwiększa zrozumienie treści oraz zdolność do ich długotrwałego zapamiętywania. Badania empiryczne dowodzą, że studenci uczący się z wykorzystaniem case study osiągają wyższe wyniki w zadaniach wymagających analizy i syntezy niż osoby kształcone tradycyjnym wykładem – metoda ta intensywnie rozwija myślenie krytyczne i umiejętność rozwiązywania złożonych problemów. Praca w grupie nad studium przypadku sprzyja kształtowaniu kompetencji społecznych, w tym umiejętności komunikacji, argumentacji, negocjacji oraz przyjmowania perspektywy innych osób, ucząc konstruktywnej krytyki i efektywnej współpracy w zróżnicowanych zespołach. Realistyczne historie, często zawierające elementy konfliktu lub niepewności, budzą naturalną ciekawość studentów, a konieczność podjęcia decyzji w symulowanej sytuacji zapewnia wysokie zaangażowanie i wewnętrzną motywację do aktywnego udziału w procesie uczenia się. (Bindelli, 2021) W ten sposób metoda case study jest praktyczną realizacją „exempla trahunt”: to właśnie przykłady mobilizują, prowokują pytania i skłaniają do refleksji nad własnymi przekonaniami.

Ograniczenia i wyzwania

Metoda ta nie jest jednak wolna od wad i wymaga pewnych warunków, aby była efektywna. Opracowanie dobrego przypadku w metodzie case study jest czasochłonne, ponieważ wymaga stworzenia aktualnego, merytorycznie poprawnego i dydaktycznie „nośnego” scenariusza, co pochłania znacznie więcej pracy niż przygotowanie tradycyjnego wykładu. Metoda stawia wysokie wymagania wobec prowadzącego – skuteczność zajęć zależy od umiejętności moderowania dyskusji, równoważenia udziału studentów, reagowania na nieprzewidziane wątki oraz utrzymywania ścisłego związku z celami kursu. Zajęcia oparte na case’ach mogą być odbierane przez część studentów jako mniej strukturalne, generując poczucie chaosu, większe trudności i stres w porównaniu do klasycznego wykładu, szczególnie u osób bez wcześniejszego doświadczenia z aktywnymi metodami nauczania.​ Istnieje ryzyko powierzchownej analizy, gdy bez odpowiedniego ukierunkowania nauczyciela dyskusja skupia się na intuicyjnych opiniach zamiast na rzetelnej interpretacji danych i zastosowaniu odpowiednich teorii. (Rosier, 2022) Świadomość tych ograniczeń nie przekreśla wartości metody, lecz wskazuje na konieczność dobrego projektowania zajęć oraz stopniowego wprowadzania studentów w kulturę pracy na przykładach.

Zakończenie: od słów do przykładów

Sentencja „Verba docent, exempla trahunt” może być traktowana jako motto dydaktyki opartej na studium przypadku: słowa – wykład, definicje, modele – są potrzebne, ale to przykłady pociągają, angażują i skłaniają do osobistego odniesienia. Metoda case study nie zastępuje całkowicie innych form kształcenia, lecz twórczo je uzupełnia, pozwalając studentom przejść drogę od biernego słuchania do aktywnego rozwiązywania problemów. W ten sposób nauczanie akademickie zbliża się do życia, a teoria znajduje swoje zakorzenienie w doświadczeniu – dokładnie tak, jak sugeruje antyczna maksyma o mocy przykładów.

Źródła i inspiracje:

Bindelli, D. M.,  Kafura, Sh. A. M., Laci A.,  Losurdo, N. A.,  Cook, D. R. (2021), Effective Use of Student-Created Case Studies as Assessment in an Undergraduate Neuroscience Course, Journal of Undergraduate Neuroscience Education, 19(2), s. 141-162.

Bonney, K. M. (2015). Case Study Teaching Method Improves Student Performance and Perceptions of Learning Gains, Journal of Microbiology & Biology Education, 16(1), s. 21–28. doi: 10.1128/jmbe.v16i1.846.

Latusek-Jurczak, D. (2015). Studium przypadku jako metoda dydaktyczna, Studia i Prace WNEiZ US, nr 39(4).

Nohria, N. (2021), What the Case Study Method Really Teaches?, Harvard Business Review

Price, M. A. (2019). Case Method Teaching and Learning. Columbia Center for Teaching and Learning. https://ctl.columbia.edu/resources-and-technology/resources/case-method/

Ptak - Kostecka, Ź. (2000). Efektywność pełnienia ról menedżerskich, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław

Rosier, G. (2022). The case method evaluated in terms of higher education research, The International Journal of Management Education.  Vol. 20, Issue 3, https://doi.org/10.1016/j.ijme.2022.100660.

Zelek, A. (2021). Case study – nieocenione narzędzie dydaktyczne, Około Pedagogii nr 2/2021, Zachodniopomorska Szkoła Biznesu